Mój nastolatek nie chce pomocy - co robić?

To trudne czasy na bycie nastolatkiem. Nieustająca presja piękna, sukcesów i bogactwa, którą młodzi ludzie zalewani są za sprawą social mediów, to tylko jeden z elementów problematycznej układanki dorastania. Młodzież mierzy się z byciem w ciągłym kontakcie online, przy jednoczesnych trudnościach w nawiązywaniu bliskich, wartościowych relacji z rówieśnikami na żywo. Kontakt ten nie zawsze będzie sympatyczną rozmową na komunikatorze - coraz więcej osób doświadcza w internecie hejtu i nękania, co ma bezpośredni wpływ na zdrowie psychiczne młodych ludzi (Matusiak, 2020).

Skoro nie są to łatwe czasy do bycia nastolatkiem, to nie są to także łatwe czasy do bycia rodzicem. Rodzicem, który nadąża, jest na bieżąco, jest uważny na to, co dzieje się medialnie, społecznie i w umyśle swojego dziecka. Dlatego tak ważne jest wsparcie systemowe - ze strony organizacji, fundacji oraz szkół. Zapotrzebowanie na wsparcie w rodzicielskich zmaganiach pozwoliło na stworzenie zasady 4xZ, która może ułatwić rodzicowi komunikację ze swoim dzieckiem, szczególnie w sytuacjach trudnych i kryzysowych.

Zauważ, zapytaj, zaakceptuj, zareaguj - 4xZ. Tylko tyle i aż tyle. Często mimo że rodzic wie, jak powinien lub jak chce się zachować, trudno jest mu to wdrożyć w codzienne, zabiegane życie. Przyjrzenie się poszczególnym krokom tej krótkiej zasady może być pomocne we wprowadzeniu ich stopniowo w swoją komunikację z dorastającym dzieckiem.

Zauważyć na czas. Sygnały, które mogą świadczyć o kryzysie

Kryzys psychiczny nastolatka może przybierać bardzo różne formy. Kluczowym wskaźnikiem diagnostycznym będzie punkt wyjścia - czyli próba określenia pewnego standardu, który będzie typowym dla danego dziecka.

Choć mówimy o wieku rozwojowym, który charakteryzuje się ciągłymi zmianami, zarówno rodzic, otoczenie, jak i samo dziecko są najczęściej w stanie stwierdzić, np.: „zawsze był bardzo ruchliwy”, „nigdy nie lubiłam głośnych zabaw”, „przeważnie wybierałem te spokojniejsze aktywności”, „od kiedy pamiętam, uwielbiała mówić i opowiadać, buzia się jej nie zamykała”, „wszędzie było go pełno”.

Taki punkt wyjścia określający dotychczasowe cechy nastolatka pozwala stwierdzić, na ile sytuacja tocząca się obecnie może wskazywać na rozpoczynający się kryzys psychiczny. Zatem kluczowa będzie indywidualna zmiana w kontekście konkretnej osoby, nie sam fakt występowania poniżej wymienionych cech czy zachowań.

To, co może zwrócić Twoją uwagę jako rodzica, to:

• Zmiany w zachowaniu i przyzwyczajeniach, np. wybuchowość, skłonność do wszczynania konfliktów, zauważalnie pogłębione wahania nastroju w ciągu dnia, nadmierna senność lub kłopoty ze snem, wzmożony apetyt lub unikanie posiłków;
• Zmiany w wyglądzie, np. noszenie ubrań nieadekwatnych do pogody (długi rękaw w upalny dzień może dawać podejrzenie samouszkodzeń), nagła zmiana stylu ubioru lub wykonywania makijażu;
• Zmiany w sytuacji życiowej dziecka lub rodziny, np. rozstanie rodziców, konflikty w rodzinie, kryzysy zdrowotne lub śmierci w rodzinie, przeprowadzki wiążące się z utratą dotychczasowej siatki społecznej, zmiana sytuacji socjoekonomicznej rodziny czy trudności szkolne;
• Zmiany w komunikacji, np. unikanie rozmów i spędzania czasu razem, skłonność do podnoszenia głosu, która nie pojawiała się wcześniej, agresywny sposób prowadzenia konwersacji, ale także deklarowanie ciągłego zmęczenia, braku sił, potrzeby wycofania się z aktywności lub zniknięcia: „chciałbym zasnąć i jutro się nie obudzić”, „chciałabym zniknąć”, „czasem żałuję, że w ogóle się urodziłem”;
• Zmiany w zakresie kontaktów społecznych, np. zmiana grupy znajomych, konflikty w grupie rówieśniczej, załamania dotychczas utrzymywanych przyjaźni, izolowanie się i unikanie spotkań ze znajomymi lub uczestniczenia w wydarzeniach społecznych;
• Zmiany w zainteresowaniach i formach spędzania wolnego czasu, np. porzucenie długo uprawianego hobby, odmawianie udziału w aktywnościach, które dotychczas sprawiały przyjemność, zafiksowanie na wybranym temacie nietypowym w kontekście wcześniejszych zainteresowań;
• Zmiany w zakresie higieny osobistej, np. zaniedbywanie codziennej higieny w zakresie prysznica lub zmiany ubrań na czyste, bałagan w otoczeniu.

Zapytać nie zawsze oznacza porozmawiać. Ale to już wysłanie sygnału „Zależy mi na tobie”

Nie każda próba rozmowy o trudnościach zakończy się sukcesem. Natomiast jest już pokazaniem nastolatkowi, że jest widziany, że jego los nie jest obojętny, że opiekun jest obecny. Warto pamiętać, że dziecko mierzące się z kryzysem psychicznym posiada jeszcze mniej zasobów do zareagowania zgodnie z oczekiwaniami rodzica. Naturalną reakcją na zwrócenie uwagi na trudności, z jakimi mierzy się dziecko, może być zawstydzenie, złoszczenie się i atak lub wycofanie się. Przestrzeń na odczucie wdzięczności, ulgi czy przypływu pozytywnych emocji wobec rodzica będzie później - kiedy nastolatek znajdzie się już na drodze zdrowia i otrzyma adekwatną pomoc.

Rozmowę na temat zauważonych zmian najlepiej podjąć w spokojnym momencie - wieczorem po zakończeniu obowiązków lub w weekend. Prowadzenie rozmowy tego typu przy okazji, „na gorąco”, nie tworzy atmosfery zaufania i bezpieczeństwa tak niezbędnej przy delikatnym temacie, jakim jest zdrowie psychiczne nastolatka. Do dialogu z dzieckiem warto podejść bez konkretnych oczekiwań - celem tego pierwszego pytania ma być wysłanie do nastolatka sygnału: „Widzę cię i jestem tu dla Ciebie”.

Zależnie od trudności, jakie planujesz omówić z dzieckiem, rozmowę można poprowadzić według schematu:

1. widzę - co obserwuję?
2. czuję - jakie emocje w związku z tym się we mnie pojawiają?
3. proponuję - zachęcenie dziecka do rozmowy lub podjęcia proponowanego działania.

Przykładowo:

• „Widzę, że na twoich rękach ostatnio są zadrapania i obawiam się, że są to samookaleczenia. Nosisz dużo więcej bluzy, mimo że na zewnątrz jest ciepło. Martwię się o ciebie. Chciałabym z tobą porozmawiać, jak się ostatnio masz. Czy potrzebujesz coś przegadać?”
• „Widzę, że ostatnio jesteś bardzo przygnębiony. Chyba masz mniej ochoty na spędzanie z nami czasu. Zaniepokoiło mnie to, bo jesteś dla mnie ważny. Zastanawiam się, czy faktycznie czujesz się ostatnio bardziej smutny albo czy się czymś martwisz? Dawno nie rozmawialiśmy o tym, jak się masz - czy dziś byłoby to możliwe?”

Zaakceptować nieakceptowalne. O roli własnego rozumienia

Naturalną reakcją na trudności swojego dziecka może być przerażenie, lęk, złość, poczucie winy. Wszystkie emocje, jakie pojawiają się w rodzicu mierzącym się z kryzysem psychicznym nastolatka, są w porządku - nie oznacza to jednak, że wszystkie te odczucia warto przekuć w reakcję prezentowaną dziecku.

Świadomość tego, co dzieje się w naszym umyśle, bez zaprzeczania i bagatelizowania, pozwala na sprawniejsze przetworzenie tych odczuć, zrozumienie ich, a co za tym idzie - adekwatniejszą reakcję w kontakcie z dzieckiem.

Dlatego warto pamiętać, że rozmowy z dzieckiem nie musisz przeprowadzać od razu po zauważeniu niepokojących sygnałów. Dobrze byłoby dać sobie czas na przetrawienie tego, co dzieje się w Twojej głowie w związku z tym, co zaobserwowałeś. Niezwykle pomocne będzie porozmawianie o swoich przemyśleniach, emocjach i niepokojach z innym dorosłym - członkiem rodziny, przyjacielem, rodzicem innego nastolatka lub też z psychologiem. Zbudowanie sieci wsparcia jest kluczowe, aby rodzic mógł odpowiednio zadbać o nastolatka - zarówno korzystając ze wsparcia rodziny, jak i, w razie potrzeby, specjalistów z zewnątrz.

Zatem przetrawienie (to jest: uznanie i zrozumienie) własnych emocji w związku z zaobserwowaniem niepokojących objawów u swojego nastolatka oraz zapewnienie sobie sieci wsparcia społecznego to dwa pierwsze kroki, które należy wykonać przed podjęciem rozmowy z dzieckiem.

Kolejnym może być także przyjrzenie się zagadnieniu w internecie - np. poprzez przeczytanie tego artykułu lub zapoznanie się z materiałami Fundacji Życie Warte Jest Rozmowy czy Młode Głowy. Na stronach tych organizacji możesz zapoznać się z darmowymi materiałami wspierającymi w zarządzaniu kryzysem zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży.

Możemy oczywiście uznać zachowanie nastolatka za „wołanie o pomoc” - lecz pamiętajmy, że samookaleczenia oraz myśli samobójcze z psychologicznego punktu widzenia mają przede wszystkim funkcję regulacyjną (próbę obniżenia napięcia i cierpienia psychicznego), rzadziej komunikacyjną (zwrócenia uwagi kogoś z zewnątrz na swoje cierpienie), chyba że w odpowiedzi na reakcję otoczenia (np. gdy rodzic daje dziecku ciepło i uwagę tylko w momentach alarmowych, a nie na co dzień) (Radziwiłłowicz, 2017).

Mimo że dziecko, okaleczając się, robi coś bardzo agresywnego względem siebie, potrzebuje szczególnej delikatności, cierpliwości i wsparcia. Często nie tylko tego rodzicielskiego, ale także specjalistów w zakresie zdrowia psychicznego.

Zareagować zgodnie z potrzebami. Psychiatra, psycholog, psychoterapeuta - którego specjalistę wybrać dla swojego dziecka?

Aby móc przygotować nastolatka do skorzystania z pomocy specjalistycznej, warto dysponować podstawowym rozróżnieniem w zakresie typów wsparcia udzielanego przez poszczególne profesje - psychologa, psychoterapeuty i psychiatry.

• Pomoc psychologiczna skierowana jest do osób zdrowych, które mierzą się z określonymi trudnościami życiowymi lub znalazły się w sytuacji kryzysu (Czabała, 2016). Psycholog może pomóc zdecydować o podjęciu diagnozy psychologicznej bądź zalecić skorzystanie z pomocy specjalistów, takich jak psychoterapeuta lub psychiatra.
• Psychoterapia jest formą leczenia osób mierzących się z konkretnymi trudnościami lub zaburzeniami w zakresie zdrowia psychicznego - zorientowaną na cele, cechującą się długoterminowością i pogłębioną, regularną pracą.
• Wizyta u lekarza psychiatry pozwoli na diagnostykę zdrowia psychicznego i wydanie zaleceń w postaci farmakoterapii i/lub rozpoczęcia psychoterapii. Formy pomocy tych trzech specjalistów niejednokrotnie uzupełniają się i działają równolegle - najczęstszym połączeniem będzie uczęszczanie na psychoterapię oraz jednoczesne pozostawanie pod opieką lekarza psychiatry przy leczeniu farmakologicznym.

Jeśli jesteś zaniepokojony sytuacją psychiczną swojego nastolatka, możesz udać się w pierwszej kolejności do dostępnego specjalisty w swojej okolicy - np. psychologa w szkole dziecka, psychologa w poradni psychologiczno-pedagogicznej, w ośrodku interwencji kryzysowej - lub sprawdzić ofertę gabinetów prywatnych w swojej okolicy (dziś możliwe są także konsultacje online).

Jak wygląda pierwsza wizyta?

Podczas pierwszej konsultacji najczęściej rodzic proszony jest na wizytę razem z nastolatkiem. Specjalista zwykle przeprowadza część wywiadu z rodzicem oraz osobno z dzieckiem. Na koniec wizyty wielu specjalistów zaprasza na podsumowanie zarówno rodzica, jak i dziecko.

Celem pierwszej konsultacji jest zebranie podstawowego wywiadu. Zarówno rodzic, jak i nastolatek zostaną poproszeni o opisanie trudności, z jaką się zgłaszają, oraz rozumienia jej potencjalnych przyczyn. Specjalista zapyta także o podstawowe informacje na temat życia rodziny i dotychczasowego leczenia - zarówno w zakresie zdrowia psychicznego, jak i fizycznego. Obszarem zgłębianym przez psychologa lub lekarza będą także kontakty społeczne, sytuacja szkolna oraz życiowa, ogólne samopoczucie i historia rozwoju objawów lub zgłaszanych trudności.

Zarówno rodzic, jak i nastolatek nie muszą przygotowywać się w żaden szczególny sposób do wizyty. Zadaniem specjalisty jest zadanie odpowiednich pytań i poruszenie odpowiednich wątków, na które Ty, rodzicu, i Twoje dziecko odpowiadacie według własnej wiedzy i pamięci na dany moment. Niezbędne informacje, które będą trudne do odtworzenia podczas wizyty, zawsze można przygotować do uzupełnienia na kolejnych sesjach.

Jak porozmawiać z nastolatkiem o planowanej konsultacji u specjalisty?

Pierwsza rozmowa o trudnościach nie musi zakończyć się zaplanowaniem wizyty u specjalisty. Ma być ona rozpoczęciem tematu, otwarciem możliwości rozmowy o kryzysie psychicznym między dzieckiem a Tobą. Warto, żeby dialog ten zakończył się pytaniem:

• „Czy jest coś, co mogę dla ciebie zrobić?”
• „Czy jest coś, czego na ten moment ode mnie potrzebujesz?”

Jeśli jest taka możliwość, z propozycją udania się do psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry warto poczekać do kolejnej rozmowy, gdy emocje związane z rozpoczęciem niełatwego tematu nieco opadną. Ważnym elementem w procesie zachęcania dziecka do wzięcia udziału w konsultacji specjalistycznej będzie zatem cierpliwość. Cierpliwość w powracaniu z tematem, próbowaniu nowych sposobów rozmowy. To naprawdę istotne, by nastolatek rozumiał, dlaczego udanie się na konsultację jest ważne i po co takie działanie ma miejsce. Jego inicjatywa i zaangażowanie są kluczowe dla skutecznych działań psychologa lub psychoterapeuty.

Propozycję można przedstawić nastolatkowi w ten sposób:

• „Ostatnio rozmawialiśmy, że masz sporo zmartwień. To naturalne, że nie ze wszystkim jesteśmy w stanie poradzić sobie sami. Wiesz, mimo że zawsze możesz ze mną pogadać, nie czuję się specjalistą w temacie. Pamiętasz, jak miałaś wysypkę, szłyśmy do poradni i pokazałyśmy ją lekarzowi. Teraz, gdy gorzej się czujesz, może warto byłoby porozmawiać o tym z kimś, kto zna się na zdrowiu psychicznym lepiej niż my - co o tym myślisz? Znalazłam kilka osób w internecie, możemy razem wybrać, do kogo chciałabyś się umówić.”
• „Gdy ostatnio zapytałam cię o samopoczucie, przyznałeś, że czujesz się bardziej przygnębiony. Rozumiem, że jesteś już w takim wieku, że nie o wszystkim chce się pogadać z rodzicami. Dlatego pomyślałam, że może warto spojrzeć na oferty psychoterapeutów u nas w okolicy albo online. Może rzucimy na to okiem?”

Jeśli mimo podejmowanych prób nastolatek opiera się przed skorzystaniem z pomocy specjalistycznej, warto podjąć rozmowę dotyczącą rzeczywistych powodów tej niechęci. Może to wynikać m.in. z poczucia zawstydzenia korzystaniem z pomocy psychologa, lęku przed przyznaniem, że skala problemu jest większa, niż mogłoby się wydawać, obawy przed opinią znajomych lub braku zaufania do zawodu psychologa (Dębski, Flis, 2023).

Zrozumienie i uznanie tych obaw może pomóc zbudować wspólny front w dalszych działaniach. Ważne, aby nastolatek czuł, że działasz razem z nim - nie przeciwko niemu:

• „Rozumiem Twoje obawy, pewnie mnie też by to niepokoiło”,
• „To ważne, że masz swoje zdanie w temacie i szanuję to, choć uważam inaczej. Proszę cię o zapoznanie się z XYZ, zanim podejmiemy ostateczną decyzję”. Pod XYZ może kryć się link do materiałów Fundacji Młode Głowy, gdzie idole młodzieży, np. raper Bedoes, opowiadają o korzystaniu ze wsparcia psychologicznego (link do materiałów znajduje się w bibliografii).

Twoja rola jako rodzica nastolatka obfituje w wyzwania, które niekiedy zdają się piętrzyć i nie mieć końca. Nic dziwnego, że czasem pojawia się frustracja, zmęczenie i zniechęcenie zmieszane z obawą o los swojego dorastającego dziecka. Dlatego tak ważne jest dbanie w pierwszej kolejności o własną kondycję psychiczną i przede wszystkim - świadomość i akceptacja tego, że pojawiają się w nas różne, skrajne odczucia.

Każdy rodzic ma prawo nie wiedzieć od razu - jak zareagować, co powiedzieć, jakie kroki podjąć. Oprócz doskonalenia się w zakresie komunikacji z nastolatkiem warto pamiętać też o tworzeniu sieci społecznej, w której można wspólnie omawiać wyzwania rodzicielstwa, rozwiązania i pomysły nie tylko na zarządzanie kryzysami, ale także na spędzanie wolnego czasu i angażowanie nastolatka w życie rodziny i społeczności.

Podsumowanie

Jeśli Twoje dziecko opiera się przed wizytą u specjalisty, nie oznacza to porażki - oznacza, że potrzeba więcej czasu i cierpliwości. Zasada 4xZ (zauważ, zapytaj, zaakceptuj, zareaguj) to proces, nie jednorazowa rozmowa. Czasem pierwsze pytanie zostanie zbyte, czasem spotka się z milczeniem albo złością - i to jest w porządku. Ważniejsze niż szybki efekt jest to, żeby nastolatek wiedział: jestem tu, widzę cię, nie odpuszczę.

Wracaj do tematu w spokojnych momentach, nie przy okazji kłótni. Nazywaj to, co widzisz i co czujesz, zamiast oczekiwać, że dziecko samo się otworzy. Pytaj o realne powody niechęci - wstyd, strach przed oceną, brak zaufania do specjalistów - i pokaż, że rozumiesz te obawy, nawet jeśli się z nimi nie zgadzasz. Warto też sięgnąć po głosy, które mogą przemówić do nastolatka bardziej niż rodzic - materiały edukacyjne, historie rówieśników czy znanych osób, które same korzystały ze wsparcia psychologicznego.

I pamiętaj: nie musisz robić tego sam. Szukanie wsparcia dla siebie - u innych dorosłych, w rodzinie, u psychologa - jest równie ważnym krokiem, jak szukanie pomocy dla dziecka. Zmiana rzadko przychodzi od razu. Ale konsekwentna obecność, cierpliwość i gotowość do rozmowy - nawet gdy nastolatek jej nie chce - to fundament, na którym prędzej czy później może zbudować się zaufanie.